تحلیل صنعت متانول

تحلیل صنعت متانول
 

مقدمه
متانول ساده ترین نوع الکل و یا همان متیل الکل است. این ماده را می توان به عنوان یکی از مواد پایه صنعت پتروشیمی طبقه بندی نمود. در سال ۲۰۱۴ این ماده چیزی در حدود ۶۴ میلیون تن در کل دنیا تولید و مصرف شده است. متانول از گاز سنتز تولید می شود که گاز سنتز نیز از منابع مختلفی از جمله گاز طبیعی (متان)، ذغال سنگ و سوخت های مایع تولید می گردد.
در سال ۲۰۱۴، ۵۹ درصد متانول تولیدی دنیا از گاز طبیعی و ۳۱ درصد نیز از ذغال سنگ تولید و روانه بازار شده است. متانول به عنوان یک ماده خام، قابلیت تبدیل به محصولات مختلفی را دارا می باشد. فرمالدهید با  ۳۱ درصد بیشترین سهم را در مصرف متانول دارا می باشد. ترکیبات بالابرنده عدد اکتان بنزین از جمله متیل ترشری بوتیل اتر (MTBE)  و همچنین استفاده مستقیم متانول در ترکیب با بنزین ۲۲ درصد از سهم مصرف متانول را به خود اختصاص داده اند. سایر محصولات از جمله استیک اسید، دی متیل اتر و حلال ها نیز هر کدام به ترتیب با ۱۰، ۱۰ و ۵ درصد در جایگاه های بعدی میزان مصرف متانول قرار دارند.
نکته مهم در تولید متانول در مناطق مختلف دنیا توجه به خوراک مورد استفاده در تولید این ماده است. منطقه خاورمیانه ۱۰۰ درصد متانول خود را از گاز طبیعی تولید می نماید و این در حالی است که منطقه آسیای شمال شرقی (چین، ژاپن، کره جنوبی و تایوان) ۶۷ درصد از متانول تولیدی خود را از ذغال سنگ و تنها ۱۷ درصد آن را از گاز طبیعی تولید می نماید. اتحادیه اروپا نیز ۴۶ درصد از متانول تولیدی خود را از مایعات سنگین و ۴۷ درصد را نیز از گاز طبیعی تولید می نماید. آمریکای شمالی نیز مشابه خاورمیانه ۹۶ درصد از متانول خود را از گاز طبیعی تولید می نماید. تفاوت در نوع خوراک استفاده شده جهت تولید متانول در مناطق مختلف دنیا سبب شده است که مزیت رقابتی با مناطق دارای گاز طبیعی باشد. همین موضوع سبب شده است که شکاف زیادی بین ظرفیت تولید متانول با تولید واقعی متانول در دنیا وجود داشته باشد. در سال ۲۰۱۴، ظرفیت تولید متانول در دنیا چیزی در حدود ۱۰۶ میلیون تن بوده است و حجم متانول تولید شده تنها ۶۴ میلیون تن بود که مقایسه این دو عدد حاکی از آن خواهد بود که ۴۰ درصد ظرفیت خالی در تولید و عرضه متانول در دنیا وجود دارد که به دلایل مختلف از جمله تولید متانول متکی بر منابع ارزان در مناطقی همچون خاورمیانه است. سهم عمده ای از ظرفیت خالی متانول در دنیا در کشورهای دور از منابع همچون اتحادیه اروپا و آسیای پاسیفیک می باشد که توان رقابت با مجتمع های جدید التاسیس در خاورمیانه را ندارند.
تولید، تبدیل و صادرات متانول در کشور ایران می تواند یکی از اولویت های توسعه صنعت پتروشیمی باشد. اما این نکته را نیز باید مد نظر داشت که برنامه ریزی در این خصوص مستلزم ارائه پاسخ به چند سوال زیر است:
چه حجمی از متانول و در چه افقی از زمان در کشور تولید می شود؟
چه میزان از متانول تولیدی در کشور صادر خواهد شد؟ مقاصد صادراتی چه کشورهایی خواهند بود؟
چه میزان از متانول تولیدی در کشور و به چه محصولاتی از زنجیره ارزش این ماده تبدیل می گردند؟


کاربرد متانول
امروزه از متانول به عنوان ماده اولیه در صنایع پایین دستی پتروشیمی، سوخت پاک و همچنین بسیاری از صنایع
دیگر استفاده می شود که عمدتاً می توان به موارد زیر اشاره نمود:
  • استفاده از متانول در انواع حلال ها و ضدیخ
  • تولید انواع پلاستیک، تخته سه لایی، رنگ و مواد منفجره
  • تولید انواع ظروف و تجهیزات آشپزخانه
  • فرمالدئیدها (فرمالین)جهت مصارف خانگی و تولید انواع رزین ها
  • تهیه MTBE جهت ارتقا درجه آرام سوزی بنزین
  • مصرف به عنوان سوخت در خودروها
  • استفاده به عنوان ماده اولیه تولید الفین

وضعیت صنعت متانول در جهان
موسسات تحقیقاتی مختلف بر اساس میزان دسترسی اطلاعاتی خود آمارهای متفاوتی را از میزان ظرفیت تولیدی، تولید واقعی و تقاضای مناطق مختلف عرضه می کنند که ۲ موسسه مطرح در این زمینه IHS و methanol market service Asia از موسسات معتبر می باشند. این گزارش تحلیلی مبتنی بر داده های IHS خواهد بود.
در سال ۲۰۱۸ ظرفیت تولیدی متانول دنیا حدود ۱۲۳ و تولید واقعی قریب به ۸۲ میلیون تن گزارش شده است. ضریب تجارت این محصول commodity بوده که تقریبا ۳۰ درصد از کل تولید را شامل می گردد. شکل زیر وضعیت کلی صنعت متانول را بر اساس دیتاهای موجود نشان می دهد:



پس بر این اساس می بایست توجه بیشتری به تغییر و تحولات روندی حاکم بر بازار آسیای شمال شرقی داشت. این موضوع زمانی از اهمیت دوچندانی برخوردار می شود که متوجه شویم بیش از ۸۵ درصد از صادرات متانول کشور و همچنین پتروشیمی زاگرس به این منطقه بوده است.
در بین کشورهای آسیای شمال شرقی در سال ۲۰۱۸ و همچنین بر اساس تحلیل های بلندمدت (سال ۲۰۲۷)، بیشترین تقاضا از سمت چین خواهد بود. (بیش از ۹۳ درصد)




شاید در سال ۱۸۳۰ که برای اولین بار متانول تولید گردید؛ هیچ کس فکر آن را نمی کرد که در سال ۲۰۱۷ ظرفیت اسمی این محصول به ۱۱۵ میلیون تن برسد. 
آسیای شمال شرقی حدود ۵۴، خاورمیانه با ۱۴ و آمریکای شمالی با ۹ درصد، تولید کنندگان عمده این محصول پتروشیمی می باشند. شکل زیر به روز شده آخرین وضعیت ظرفیت اسمی مجتمع های تولیدکننده متانول در جهان را بر اساس مناطق مختلف نشان می دهد:

بخش عمده ای از تقاضای متانول از سمت آسیای شمال شرقی بوده و خواهد بود و بر اساس پیش بینی های بلند مدت (سال ۲۰۲۷)، میزان واردات این منطقه از ۱۶.۵ میلیون تن به حدود ۳۱ میلیون تن افزایش خواهد یافت.




 
در سال ۱۹۷۰، میزان تولید متانول آمریکا حدود ۳۰ درصد از ظرفیت کل دنیا را به خود اختصاص داده بود؛ لیکن این کشور به دلیل افزایش ظرفیت مناطق دیگر و استفاده از خوراک های با مزیت رقابتی، در حال حاضر حدود ۶ درصد از سهم بازار را در اختیار دارد. اما منابع گاز شیل آمریکا در سال های اخیر پروژه های بسیاری را در صنعت پتروشیمی این کشور ایجاد کرده که در حوزه متانول؛ متوسط رشد ۱۲ درصدی برای افزایش ظرفیت آن طی ۵ سال گذشته ثبت شده است.
بر اساس برآورد صورت گرفته، تا ۲۰۲۲ ظرفیت اسمی جهانی به ۱۳۹ میلیون تن افزایش خواهد یافت که به معنای رشد سالانه حدود ۵ درصد است. چین، ایالات متحده و ایران، بازیگران اصلی در افزایش ظرفیت آتی متانول خواهند بود. در حال حاضر ۱۰ شرکت، مهمترین بازیگران حوزه متانول دنیا میباشند و سهمی معادل ۲۶ درصد از ظرفیت اسمی نصب شده را به خود اختصاص داده اند. بزرگترین شرکت تولیدکننده  متانول یعنی Methanex ظرفیت ۸.۶ میلیون تنی دارد که در مناطقی نظیر آفریقا، آسیای پاسیفیک و آمریکا واحدهایی را احداث کرده است.
در شرایطی که صنعت متانول دنیا به صورت خرده بازاری رفتار می­کند، به نظر میرسد اگر واحدهای تولیدی متانول کشور نیز از سیاست عدم ادغام فعلی پیروی کنند؛ قدرت چانه زنی چندانی در این بازار خوهند داشت.
طی سال های آتی هسته مرکزی افزایش ظرفیت و تقاضای دنیا در محصول متانول، چین است. ایالات متحده با درک این موضوع و همچنین به لطف میادین شیل خود رشد ظرفیت بسیار زیادی را طی سال های گذشته به خود اختصاص داده است. (متوسط رشد ۱۲ درصدی)
بنابراین اگر قرار است کشورمان همچنان و با اطمینان خاطر بیشتری اقدام به صادرات این محصول استراتژیک نماید؛ می­بایست سیاست ادغام شرکت های تولیدی کشور با جدیت بیشتری دنبال گردد. خواه یا ناخواه بازار آینده متانول دنیا توسط این ۳ کشور مشخص خواهد شد: چین، ایران و ایالات متحده. لازم به ذکر است که چین فقط در ۵ سال گذشته حدود ۱۹ میلیون تن افزایش ظرفیت را تجربه کرده اما تقاضای اضافه شده حدود ۲۲ میلیون تن بوده است. ایران به تولید و صادرات متانول به عنوان یک راهبرد قابل دفاع است، منتها این مهم نیازمند به کارگیری رویکرد متناسب و مناسب جهت تحقق آن در عرصه عمل است. ورود یکپارچه و هماهنگ به بازارهای بین المللی و انعقاد همکاری های استراتژیک با شرکای تجاری در مبادی مصرف از جمله چین و هند و همچنین وجود بهره وری در زنجیره تولید جهت کاهش هزینه ها از جمله مهمترین نکات در ورود فعالانه به بازار متانول است.  شکل زیر سهم این ده شرکت برتر را نشان می دهد: 

 
اگرچه بازار متانول وضعیت مناسبی داشته و از فروش صادراتی جذابی برخوردار است؛ لیکن تهدیدهایی نیز همراه آن می باشد. ریسک های مختلفی نظیر قیمت خوراک، قیمت ارز، کاهش جهانی قیمت متانول و … که می بایست از مسیر توسعه صنایع پایین دستی تا حد زیادی مقاومت لازم برای این ریسک ها اندیشیده شود.
امروزه دیگر چیزی به نام رقابت مجتمع های پتروشیمی با یکدیگر وجود نداشته و رقابت ها از جنس رقابت های زنجیره تامین است. زنجیره تامینی که توانایی بالایی در پاسخ دهی و کارآیی داشته باشد، می تواند در بازار سهم عمده را به خود اختصاص دهد. بدیهی است که تولیدکنندگان متانول نیز می بایست بخشی از تولید خود را به منظور صادرات از مسیر زنجیره تامین کامل و جامع به دست مشتری های انتهای زنجیره برسانند. اقدام پتروشیمی زاگرس در استفاده از ترم CFR برای عرضه محصولات خود نشان دهنده گام رو به جلو این مجتمع می باشد. در ضمن این نکته را نیز می بایست یادآور شد که متانول محصولی است که در بازار اصطلاح بالغ یا mature را برای آن به کار می برند. بازار بالغ به این معناست که عرضه بیش از تقاضاست و در این شرایط حفظ و افزایش کارآیی داخلی و همچنین سطوح بالای خدمت دهی به مشتری از اصول توسعه و حفظ رقابت در این زنجیره تامین است.